Ekonomia społeczna

Idea ekonomii społecznej powstała w połowie XX wieku. Jej głównym założeniem jest zmiana podejścia w relacjach między dwoma kategoriami ekonomicznymi jakimi są "praca" oraz "zasiłek". Wprowadzenie mechanizmów ekonomii społecznej zmierza do odwrócenia relacji: "brak pracy - zasiłek" na "praca zamiast zasiłku". Rosnąca wiedza na temat ekonomii społecznej w Europie spowodowała zainteresowanie tą koncepcją również w Polsce. Dobrymi przykładami takiej działalności mogą poszczycić się np. Włosi, Hiszpanie lub Niemcy. W Krajach tych zaczęły masowo powstawać różne formy spółdzielni, takie jak: spożywcze wytwórcze, mieszkaniowe, oszczędnościowo-pożyczkowe, uczniowskie i inne. Były to dobrowolne zrzeszenia. W każdym z tych krajów przedsiębiorstwa społeczne służą integracji osób zagrożonych bezrobociem lub długotrwale bezrobotnych z lokalnym rynkiem pracy. Ekonomia społeczna to wyodrębniony ze względu na swą specyfikę sektor gospodarki, w którym w sposób unikatowy kojarzona jest działalność gospodarcza z celami społecznymi. Ekonomia społeczna z założenia opiera się na tworzeniu przedsiębiorstw społecznych, wskazując jak ważnym celem jest utrzymanie miejsc pracy oraz świadczenie usług na rzecz lokalnej społeczności. Do instytucji ekonomi społecznej w Polsce zalicza się organizacje sektora pozarządowego, prowadzące odpłatną, jak i również nieodpłatną działalność, takie jak stowarzyszenie i fundacje. Przedsiębiorstwo społeczne to działalność gospodarcza, która wyznacza sobie cele ściśle społeczne i która inwestuje nadwyżki zależnie od tych celów w działalność statutową lub we wspólnotę, zamiast kierować się potrzebą osiągania maksymalnego zysku na rzecz akcjonariuszy lub właścicieli. Elementem sektora ekonomii społecznej jest nowa instytucja na rynku pracy pod nazwą "Spółdzielnia Socjalna".

Spółdzielnia socjalna jest to instytucja, która z założenia jest tworzona przez bezrobotnych, w tym defaworyzowanych. To podmiot o podwójnej naturze: ekonomicznej i społecznej. Według ustawy o spółdzielniach socjalnych z 27 kwietnia 2006 roku - spółdzielnia socjalna jest wspólnym przedsiębiorstwem prowadzonym w oparciu o osobistą pracę członków. Działa na rzecz ich społecznej i zawodowej reintegracji, może też prowadzić działalność społeczną i oświatowo-kulturalną na rzecz swoich członków i społeczności lokalnej. Nie jest nastawiona na generowanie zysku, ale na powstanie i utrzymanie miejsc pracy dla osób o niskich kwalifikacjach (bezrobotni, członkowie grup defaworyzowanych: niepełnosprawni, bezdomni, osoby po uzależnieniach, osoby opuszczające zakłady karne, chorzy psychicznie, uchodźcy). Praca w spółdzielniach socjalnych ma przeciwdziałać wykluczeniu społecznemu. Członkowie spółdzielni sami organizują sobie pracę w sensie wyboru profilu działania - takiego, jaki odpowiada potrzebom społeczności. Niezwykle istotne jest to, że pracować w takiej spółdzielni mogą osoby, które mają duże trudności z wejściem na otwarty rynek pracy. Można powiedzieć, że spółdzielnie socjalne stanowią "chroniony rynek pracy", gdyż oprócz konkretnej grupy beneficjentów same korzystają z ułatwień organizacyjnych: możliwości refundacji składek na ubezpieczenie społeczne dla osób tworzących spółdzielnie, zwolnienie od opłat sądowych za wpis do Krajowego Rejestru Sądowego oraz Monitora Sądowego i Gospodarczego. Ponadto mogą wykonywać zadania na rzecz administracji publicznej na zasadach określonych w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Spółdzielnia socjalna nie może liczyć mniej niż 5 i więcej niż 50 członków. Wyjątek stanowią spółdzielnie przekształcone ze spółdzielni inwalidów lub niewidomych - te mogą liczyć więcej niż 50 członków. Z punktu widzenia ilości miejsc pracy nie są to duże liczby, ale ma to swoje uzasadnienie. Po pierwsze, efektywna reintegracja społeczno-zawodowa i tworzenie więzi społecznych możliwe są wtedy, gdy współpracuje ze sobą niewiele osób, a szanse anonimowości są niewielkie. Po drugie, sam charakter spółdzielni socjalnej, założenia jej funkcjonowania i ułatwienia organizacyjne sprawiają, że tworzy je coraz więcej bezrobotnych. Po 14 miesiącach od wejścia w życie ustawy, czyli w czerwcu 2007 roku ilość zarejestrowanych spółdzielni socjalnych przekroczyła ilość 100. Profil ich działalności jest rozmaity: od spółdzielni wielobranżowych po wyspecjalizowane w jednej branży. Spółdzielnia socjalna może angażować wolontariuszy oraz prowadzić statutową działalność odpłatną. Całość nadwyżki bilansowej przeznaczana jest na zwiększenie funduszu zasobowego, fundusz inwestycyjny i na cele związane z reintegracją społeczno-zawodową jej członków. Oznacza to, że z nadwyżek skorzysta wspólnota, a nie pojedynczy członkowie. Inicjatywny charakter spółdzielni socjalnych, preferowanie osób zagrożonych wykluczeniem, niewielka liczebność członków, demokratyczny charakter uczestnictwa (zarządzania) w spółdzielni, rozwiązania służące wzmacnianiu pozycji ekonomicznej przedsiębiorstwa - to wszystko czyni ze spółdzielni socjalnych instytucje znaczące w systemie zabezpieczenia społecznego, które mogą się z powodzeniem rozwijać.